325_ekthesi_1

Τα προσφυγικά σπίτια της Νέας Ερυθραίας, εξαφανίζονται το ένα μετά το άλλο, μαζί και οι γειτονιές. Είναι ελάχιστα τα ιστορικά στοιχεία για το ρυμοτομικό σχέδιο και τα πολεοδομικά στοιχεία του προσφυγικού οικισμού της πόλης μας, ο οποίος μοιάζει με εκείνους των Βριλησσίων και της Σταμάτας.

«Τι θα είναι η Νέα Ερυθραία μετά από 10-20 χρόνια χωρίς τις μνήμες της»; Η δημοτική σύμβουλος Ελευθερία Ρούσσου, η οποία ανέλαβε την πρωτοβουλία να έρθει η έκθεση του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία με τίτλο «Η Αττική γη υποδέχεται τους πρόσφυγες του 22, μια φωτογραφική αναδρομή», στο Πνευματικό Κέντρο της βίλας Κώστα, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τις «Αλλοτινές Πατρίδες 2009», κάλεσε όλους σε μια εκστρατεία για να διατηρηθεί η ιστορικότητα της πόλης. Η καθηγήτρια του Ε.Μ.Π., υπεύθυνη των Αρχείων Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη, Μάρω Καρδαμίτση – Αδάμη, ωστόσο, κεντρική ομιλήτρια της εκδήλωσης, η οποία μετέχει σε επιτροπές για την αποκατάσταση νεώτερων μνημείων, δεν άφησε κανένα περιθώριο αισιοδοξίας για κάτι τέτοιο.

325_adami
Η καθηγήτρια του Ε.Μ.Π., υπεύθυνη των Αρχείων Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη, Μάρω Καρδαμίτση - Αδάμη,

«Μην περιμένετε ότι θα σώσετε την προσφυγική Νέα Ερυθραία. Ξεχάστε το. Αυτό που μπορείτε να σώσετε, αν υπάρχει, είναι αυτό που λέμε μια μπαταρία , μια μικρή ομάδα, δηλαδή, ένα οικιστικό σύνολο από τον προσφυγικό οικισμό. Αν δεν υπάρχει αυτή, φοβάμαι ότι δεν έχετε καμία ελπίδα», τόνισε η ίδια στη συζήτηση που ακολούθησε τη διάλεξή της για τις σημαντικές αλλαγές στον πολεοδομικό ιστό της Αττικής μετά την εγκατάσταση των προσφύγων.
Τα εγκαίνια της έκθεσης πραγματοποιήθηκαν την Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου και οι πόρτες της θα είναι ανοιχτές για το κοινό έως τις 20 Σεπτεμβρίου. Το υλικό είναι φωτoγραφίες από το Μουσείο – Αρχείο της EPT, το Μουσείο Μπενάκη, το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τη ΧΕΝ κ.τ.λ. Παρουσιάζεται μια φωτογραφική αναδρομή με ανάγλυφες τις προσπάθειες της μικρής τότε Αθήνας να αντιμετωπίσει το τεράστιο κύμα των προσφύγων, οδυνηρή συνέπεια του μεγάλου ξεριζωμού των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από τις πατρογονικές τους εστίες το 1922, να οργανώσει, να διευκολύνει την επιβίωσή τους και στη συνέχεια τη σταδιακή ενσωμάτωσή τους στο κοινωνικό σύνολο. Παρόλα αυτά, λόγω του περιορισμένου χώρου της αίθουσας του Πνευματικού Κέντρου Νέας Ερυθραίας, ένα μικρό μόνο μέρος αυτού εκτίθεται σήμερα στη βίλα Κώστα. Το συντονισμό της όλης προσπάθειας έχει η υπεύθυνη του τμήματος εκθέσεων του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, Μυρτώ Καρακωστάνογλου, η οποία με την προθυμία και τη γνώση της, διαθέτει το χρόνο της στην παρουσίαση της έκθεσης και την ξενάγηση του κοινού σε αυτήν.

Πρόταση Ταμβάκη για τη βίλα Μπότση
Η δήμαρχος Βασιλική Ταμβάκη που παραβρέθηκε στα εγκαίνια της έκθεσης, δήλωσε την επιθυμία του Δήμου Νέας Ερυθραίας να υποδεχτεί, να φιλοξενήσει και να αναδείξει όλο αυτό το ιστορικό υλικό με την προοπτική να παραμείνει σε μόνιμη βάση σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο της βίλας Μπότση, η οποία στο εξής θα λάβει το χαρακτήρα Κέντρου Μικρασιατικού Πολιτισμού. Για το θέμα αυτό θα υπάρξει εισήγηση προς τον πρόεδρο της Βουλής με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου. «Σήμερα για τον δήμο μας είναι ημέρα μνήμης. Οι σημερινοί κάτοικοι είναι  θεματοφύλακες μιας πολύτιμης κληρονομιάς των πρώτων οικιστών της. Με τις εκδηλώσεις για τις Αλλοτινές Πατρίδες διαλογιζόμαστε και εδραιώνουμε τα συγκλονιστικά γεγονότα του 1922, χωρίς να υποτιμούμε ή να καλλιεργούμε κλίμα φανατισμού που τυφλώνει τη λογική. Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον υποδεχόμαστε την έκθεση ως αφιέρωμα στην υποδοχή των Μικρασιατών προσφύγων. Ο πολιτισμός τους αποτέλεσε το πληρέστερο αποτέλεσμα ως μια μορφή επικοινωνίας με τους ντόπιους. Η συμβολή του μικρασιατικού ελληνισμού δεν ήταν μόνο προσπάθεια ενσωμάτωσης, αλλά η αρχή του πολιτισμού, της επιστήμης, της αναγέννησης της νεώτερης Ελλάδας», τόνισε μεταξύ άλλων η δήμαρχος στην ομιλία της.

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΟΥΣΣΟΥ: «ας διδαχτούμε  από το παρελθόν»
Εκ μέρους του Πνευματικού Κέντρου, η Ελευθερία Ρούσσου ευχαρίστησε για την ανταπόκρισή του στο αίτημα του δήμου το γενικό γραμματέα του Ιδρύματος, καθηγητή Ευάγγελο Χρυσό, όπως και όλους τους συντελεστές για τη διοργάνωση της συγκεκριμένης εκδήλωσης. Η ίδια περιέγραψε τις προσπάθειες που έγιναν από το 2007 για τη φιλοξενία της έκθεσης στη Νέα Ερυθραία, αλλά οι καταστροφικές πυρκαγιές στην Ηλεία ματαίωσαν το εγχείρημα. Όπως είπε μεταξύ άλλων η κ. Ρούσσου που συντόνισε την όλη συζήτηση, «το αίτημά μας επαναφέραμε δυο χρόνια μετά. Ένα μικρό μέρος από το πλούσιο φωτογραφικό αρχείο φιλοξενείται σήμερα στο Πνευματικό Κέντρο του δήμου μας. Είναι ένα θέμα τόσο επίκαιρο με τα νέα τεράστια κύματα προσφύγων που δημιουργούνται παγκοσμίως, εξαιτίας κοινωνικών οικονομικών και πολιτικών ανακατατάξεων. Το μεγάλο στοίχημα της ενσωμάτωσης και της ένταξης των προσφύγων που ξεριζώθηκαν από τις πατρογονικές εστίες τους το 1922, κερδήθηκε. Ας διδαχθούμε, λοιπόν, από το παρελθόν».
Η αρχιτέκτων, συγγραφέας και καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Μάρω Καρδαμίτση – Αδάμη, τα ερευνητικά ενδιαφέροντα της οποίας εστιάζονται στη νεότερη ελληνική αρχιτεκτονική και σε θέματα προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, ξεκίνησε την ομιλία της λέγοντας πως «έχουμε ήδη κατορθώσει να σώσουμε τις προσφυγικές κατοικίες της λεωφόρου Αλεξάνδρας και τμήματα προσφυγικών οικισμών στην Καλλιθέα και αλλού». Όπως είπε η ίδια, «από τη στιγμή που ιδρύθηκε το ελληνικό κράτος, γεννήθηκε μαζί και το πρόβλημα των προσφύγων. Από τη μεγάλη έκταση που καταλάμβανε ο χώρος της Μεγάλης Ελλάδας, τη Μικρά Ασία, το Βυζάντιο, την Κάτω Ιταλία, τα νησιά, την Κρήτη, την Κύπρο, ελευθερώθηκε ένα μικρό κομμάτι. Αμέσως μετά την άφιξη του Καποδίστρια και την κήρυξη του Ναυπλίου ως καθ έδρας της κυβερνήσεως και της Βουλής το 1828, ιδρύεται και ο πρώτος προσφυγικός συνοικισμός με σκοπό να στεγάσει του Κρήτες πρόσφυγες. Πρόνοια ήταν το συμβολικό όνομα του πρώτου αυτού χωριού. Από τότε μέχρι σήμερα η προσφυγομάνα Ελλάδα δέχεται με ανοιχτή αγκαλιά τα παιδιά της».

Οι πρώτοι προσφυγικοί οικισμοί

325_ekthesi_2

Η κ. Καρδαμίτη – Αδάμη έκανε μια πολύ ενδιαφέρουσα και εκτενή αναφορά σε όλα τα κύματα των προσφύγων που έφτασαν στην Ελλάδα, στη δημιουργία των πρώτων οργανωμένων συνοικισμών, τις αρχιτεκτονικές και πολεοδομικές επιρροές της εποχής, τους αρχιτέκτονες που ασχολήθηκαν με το σχεδιασμό τους, αλλά και τις πρώτες προσπάθειες της πρωτεύουσας να αποκτήσει ρυμοτομικό σχέδιο, το οποίο συναντούσε, ωστόσο, αντιδράσεις με αποτέλεσμα την άναρχη δόμηση. «Η ιστορία επαναλαμβάνεται μέχρι σήμερα», τόνισε η ίδια.
Σχετικά με τη γέννηση του συνοικισμού της Νέας Ερυθραίας, είπε τα εξής: «Βασικό κριτήριο για την επιλογή της τοποθεσίας ήταν η οδική αρτηρία που τη διέσχιζε και διευκόλυνε την επικοινωνία των κατοίκων με τις περιοχές εργασίας τους. Σύμφωνα με τον Μουστάκη, το ρυμοτομικό σχέδιο της Νέας Ερυθραίας εκπόνησε κάποιος Ρώσος μηχανικός του Πανεπιστημίου της Πετρούπολης, ονόματι Σμιθ, με εποπτεύοντα μηχανικό κάποιον Αυγερινό, οι οποίοι υποδείχθηκαν από το δήμαρχο Αθηναίων Σπύρο Πάτση. Το όνομα Σμιθ δεν στάθηκε δυνατό να το εντοπίσω πουθενά και συνεχίζω να το ψάχνω. Μεταξύ των Ρώσων μηχανικών αναφέρεται ο Συμεών Βασίλειος Ντολγοπόλωφ και κάποιος Κουρλιάσκι, οι οποίοι αφού εργάστηκαν στη Μακεδονία, κατέβηκαν στην Αθήνα και συνεργάστηκαν στο σχέδιο των Βριλησσίων για την εγκατάσταση αγροτών προσφύγων και ντόπιων. Το 1930 ο Ντολγοπόλωφ εκπόνησε το σχέδιο της Σταμάτας για την αποκατάσταση και πάλι ακτημόνων δημοτών. Η δομή του σχεδίου της Νέας Ερυθραίας έχει πολλά κοινά στοιχεία με αυτούς τους οικισμούς και γενικότερα με τους πρώτους οικισμούς των προσφύγων στη Μακεδονία. Ο Ντολγοπόλωφ άλλαξε το όνομά του σε Μακρής για να είναι πιο προσιτός στους Έλληνες. Το άλλαξε άραγε και ο Κουρλιάσκι σε Σμιθ; Ο οικισμός της Ερυθραίας είναι περισσότερο αυστηρός από τα προάστια της Κηφισιάς, του Καστριού, της Νέας Φιλοθέης με μικρότερες και λιγότερες πλατείες και το ιπποδάμειο σύστημα να επικρατεί».
Μετά το τέλος της ομιλίας της κι ενώ η Ελευθερία Ρούσσου έθεσε το θέμα, «αντί εξιδανικευμένων εκδηλώσεων, να δώσουμε έναν αγώνα όλοι που θα πρέπει να τον συντονίσουμε για να διατηρήσουμε τον ιστό της πόλης, την ιστορικότητά της ζωντανή, ξεκινώντας σταυροφορία προς όλες τις κατευθύνσεις», η καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. τοποθετήθηκε ως εξής: «Δυστυχώς, τα ιστορικά στοιχεία για τον οικισμό της νέας Ερυθραίας από οικοδομικής και πολεοδομικής άποψης, είναι ελάχιστα και πολύ λίγο ψαγμένα. Καλό θα ήταν να προτρέψετε φοιτητές Αρχιτεκτονικής από την περιοχή σας, ακόμη και καθηγητές και μαθητές Γυμνασίων στο πλαίσιο της Σπουδής Περιβάλλοντος και της Περιβαλλοντικής Αγωγής, ώστε να οργανωθούν ομάδες παιδιών που μπορούν να ψάξουν. Είμαι στη διάθεσή σας να τα βοηθήσω, να τα κατευθύνω και να δούμε πώς μπορούμε να βρούμε περισσότερα στοιχεία. Μην περιμένετε ότι θα σώσετε την προσφυγική Νέα Ερυθραία, κηρύσσοντας διατηρητέα κάποια τελευταία προσφυγικά. Αυτό που μπορείτε να σώσετε, είναι αυτό που λέμε μια μπαταρία , μια μικρή ομάδα, ένα οικιστικό σύνολο ή ένα δρόμο ολόκληρο με προσφυγικά σπίτια. Αν δεν υπάρχει αυτή, φοβάμαι ότι δεν έχετε καμία ελπίδα. Λυπάμαι που το λέω, αλλά είναι φυσικό να γκρεμίζονται και τα εναπομείναντα προς αξιοποίηση αντί να σωθούν, αφού το κράτος δεν πρόλαβε ή δεν θέλησε να τα απαλλοτριώσει».
Εμπρός σε αυτήν την προοπτική, επίκαιρη παραμένει η πρόταση της Κατερίνας Μουστάκη, την οποία εξέφρασε και πάλι, να αποτυπωθούν τα σχέδια και να αναστηλωθεί με τα ίδια υλικά ένα προσφυγικό σπίτι σε δημοτικό χώρο.
Στα εγκαίνια της έκθεσης «Η Αττική γη υποδέχεται τους πρόσφυγες του 22», παραβρέθηκαν εκπρόσωποι του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, ο δήμαρχος Διονύσου Σπύρος Δαρδαμάνης, επικεφαλής δημοτικών παρατάξεων της Νέας Ερυθραίας, δημοτικοί σύμβουλοι και εκπρόσωποι της πνευματικής ζωής της πόλης, μεταξύ αυτών και ο Αχιλλέας Κοντοστάθης.


ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.